Egzamin na doradcę podatkowego od 1 lipca 2026 r. obejmuje materialne prawo podatkowe, w tym podatek od towarów i usług. Poniższe opracowanie koncentruje się na zagadnieniach, które są najczęściej sprawdzane w części testowej i zadaniach, ze szczególnym uwzględnieniem przykładowych pytań egzaminacyjnych. Zakres materiału obejmuje czynności opodatkowane, podatnika, miejsce świadczenia, obowiązek podatkowy, podstawę opodatkowania, stawki i zwolnienia, odliczenie podatku naliczonego i jego ograniczenia, transakcje wewnątrzwspólnotowe, import i eksport, mechanizm podzielonej płatności, faktury i Krajowy System e-Faktur, ulgę na złe długi, kasy rejestrujące oraz JPK. Omówienie oparto na przepisach ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług (Dz.U. 2025 poz. 775) w stanie prawnym na 2026 r.
Czynności opodatkowane i podatnik
Zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy o VAT, opodatkowaniu podlegają: odpłatna dostawa towarów i odpłatne świadczenie usług na terytorium kraju, eksport towarów, import towarów na terytorium kraju, wewnątrzwspólnotowe nabycie towarów za wynagrodzeniem na terytorium kraju oraz wewnątrzwspólnotowa dostawa towarów. Czynności te podlegają opodatkowaniu niezależnie od tego, czy zostały wykonane z zachowaniem warunków i form określonych przepisami prawa (art. 5 ust. 2). Ponadto opodatkowaniu podlegają również towary w przypadku, o którym mowa w art. 14 (nieodpłatne przekazanie), a także czynności stanowiące nadużycie prawa, które wywołują skutki podatkowe takie, jak w przypadku odtworzenia sytuacji istniejącej w braku czynności stanowiących nadużycie (art. 5 ust. 4-5).
Podatnikiem jest każda osoba fizyczna, prawna lub jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej, wykonująca samodzielnie działalność gospodarczą, bez względu na cel lub rezultat takiej działalności (art. 15 ust. 1). Istotne jest rozróżnienie między podatnikiem działającym w charakterze podatnika a podmiotem niebędącym podatnikiem, co ma znaczenie dla miejsca świadczenia i obowiązków dokumentacyjnych.
Miejsce świadczenia i obowiązek podatkowy
Miejsce świadczenia decyduje o tym, w którym kraju czynność jest opodatkowana. Dla dostaw towarów co do zasady jest to miejsce, w którym towary znajdują się w momencie dostawy (art. 22). Dla usług - miejsce, w którym usługobiorca ma siedzibę (art. 28b), z wyjątkami dotyczącymi usług związanych z nieruchomościami, usług transportowych, usług kulturalnych itp. (art. 28e i nast.). Błędne określenie miejsca świadczenia jest częstym źródłem pomyłek w praktyce.
Obowiązek podatkowy powstaje z chwilą dokonania dostawy towarów lub wykonania usługi (art. 19a ust. 1). Dla niektórych czynności ustawodawca przewidział szczególne momenty, np. dla wewnątrzwspólnotowego nabycia towarów - z chwilą wystawienia faktury, nie później niż 15. dnia miesiąca następującego po miesiącu, w którym dokonano dostawy (art. 20 ust. 5). Dla usług budowlanych - z chwilą wystawienia faktury, nie później niż 30. dnia od dnia wykonania usługi (art. 19a ust. 5 pkt 3). Ważne jest, aby pamiętać o zasadzie, że otrzymanie zaliczki przed dokonaniem czynności co do zasady również rodzi obowiązek podatkowy (art. 19a ust. 8).
Podstawa opodatkowania i stawki
Podstawą opodatkowania jest co do zasady wszystko, co stanowi zapłatę, którą dokonujący dostawy towarów lub usługodawca otrzymał lub ma otrzymać z tytułu sprzedaży od nabywcy, usługobiorcy lub osoby trzeciej, pomniejszone o kwotę podatku (art. 29a ust. 1). Do podstawy nie wlicza się rabatów, opustów i obniżek cen, które zostały udzielone przed powstaniem obowiązku podatkowego (art. 29a ust. 7 pkt 1).
Stawki podatku wynoszą: 22% (stawka podstawowa), 7% (stawka obniżona) - jednak od 1 stycznia 2011 r. obowiązują stawki 23% i 8% (art. 41 ust. 1 i 2 w związku z art. 146a pkt 1 i 2 ustawy). Stawka 5% dotyczy niektórych towarów (np. żywność, książki) (art. 41 ust. 2a). Zwolnienia przedmiotowe określają art. 43 i 82 ustawy, a zwolnienie podmiotowe - art. 113 (sprzedaż do 200 000 zł rocznie, stan na 2026 r.).
Odliczenie podatku naliczonego i jego ograniczenia
Prawo do odliczenia podatku naliczonego przysługuje w zakresie, w jakim towary i usługi są wykorzystywane do wykonywania czynności opodatkowanych (art. 86 ust. 1). Odliczenie następuje w rozliczeniu za okres, w którym powstał obowiązek podatkowy u sprzedawcy, nie wcześniej niż w rozliczeniu za okres, w którym podatnik otrzymał fakturę (art. 86 ust. 10 i 10b). Ograniczenia dotyczą m.in. wydatków na samochody osobowe (art. 86a), usług noclegowych i gastronomicznych (art. 88 ust. 1 pkt 4), a także braku możliwości odliczenia przy czynnościach zwolnionych.
Transakcje wewnątrzwspólnotowe, import i eksport
Wewnątrzwspólnotowa dostawa towarów (WDT) jest opodatkowana stawką 0%, pod warunkiem że nabywca jest podatnikiem podatku od wartości dodanej zidentyfikowanym na potrzeby transakcji wewnątrzwspólnotowych (art. 13 ust. 2). Wewnątrzwspólnotowe nabycie towarów (WNT) podlega opodatkowaniu w kraju nabywcy, a prawo do odliczenia podatku naliczonego przysługuje pod warunkiem posiadania faktury dokumentującej WNT (art. 86 ust. 2 pkt 4 lit. c).
Import towarów opodatkowany jest w kraju importu, a podatek naliczony wynika z dokumentu celnego. Eksport towarów podlega stawce 0%, jeżeli wywóz potwierdzony jest odpowiednim dokumentem (art. 41 ust. 4).
Mechanizm podzielonej płatności (MPP)
Mechanizm podzielonej płatności polega na tym, że zapłata za fakturę jest dzielona na kwotę netto (na rachunek rozliczeniowy) i kwotę podatku (na rachunek VAT). Obowiązkowy MPP dotyczy niektórych towarów i usług wymienionych w załączniku nr 15 do ustawy, gdy kwota należności przekracza 15 000 zł (stan na 2026 r.). Stosowanie MPP daje podatnikowi korzyść w postaci skróconego terminu zwrotu VAT (art. 87 ust. 6a).
Faktury i Krajowy System e-Faktur (KSeF)
Od 1 lipca 2024 r. (stan na 2026 r.) faktury ustrukturyzowane są wystawiane i otrzymywane przy użyciu KSeF (art. 106gb). Faktura ustrukturyzowana otrzymuje numer identyfikujący w KSeF, który ma znaczenie dla potwierdzenia jej autentyczności i integralności. Faktura korygująca powinna zawierać numer identyfikujący fakturę pierwotną (art. 106j ust. 2 pkt 2a). Obowiązek wystawienia faktury dotyczy sprzedaży na rzecz innych podatników, a także niektórych czynności na rzecz osób fizycznych (art. 106b).
Ulga na złe długi
Ulga na złe długi (art. 89a i 89b) pozwala wierzycielowi na skorygowanie podatku należnego, jeśli nie otrzymał zapłaty w terminie 90 dni od upływu terminu płatności, pod warunkiem że dłużnik był na dzień poprzedzający złożenie deklaracji podatkowej podatnikiem czynnym, a wierzyciel zawiadomił dłużnika o zamiarze skorzystania z ulgi. Dłużnik jest obowiązany do korekty odliczonego podatku naliczonego w przypadku nieuregulowania należności w terminie 90 dni od upływu terminu płatności. Korekta ta może być zwiększona po uregulowaniu długu.
Kasy rejestrujące i JPK
Obowiązek prowadzenia ewidencji sprzedaży przy użyciu kas rejestrujących dotyczy podatników dokonujących sprzedaży na rzecz osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej (art. 111). Zwolnienia z obowiązku stosowania kas określone są w rozporządzeniach. JPK_VAT jest strukturą pliku, w której podatnicy przekazują dane o sprzedaży i zakupach wraz z deklaracją VAT (art. 109 ust. 3b).
Na czym najczęściej się potykają
- Błędne określenie momentu powstania obowiązku podatkowego - szczególnie przy usługach budowlanych i WNT. Należy pamiętać o szczególnych zasadach (art. 19a ust. 5, art. 20 ust. 5).
- Nieprawidłowe zastosowanie zwolnienia podmiotowego - limit 200 000 zł (stan na 2026 r.) dotyczy wartości sprzedaży, a nie obrotu, i nie obejmuje wszystkich czynności (np. dostawy nowych środków transportu).
- Pomylenie WDT z eksportem - WDT wymaga, aby nabywca był podatnikiem VAT UE, eksport - aby towary opuściły terytorium UE.
- Brak znajomości przepisów o MPP - obowiązkowy MPP dotyczy tylko niektórych towarów i usług, a przekroczenie progu 15 000 zł (stan na 2026 r.) ma znaczenie.
- Nieprawidłowe wystawianie faktur korygujących - faktura korygująca musi zawierać numer identyfikujący fakturę pierwotną w KSeF, a podstawa korekty musi być udokumentowana (art. 106j).
- Zapominanie o ograniczeniach w odliczeniu VAT - np. przy zakupie samochodów osobowych (art. 86a) lub usługach gastronomicznych (art. 88 ust. 1 pkt 4).
- Błędne przeliczanie kwot w walutach obcych - kurs NBP z ostatniego dnia roboczego poprzedzającego dzień powstania obowiązku podatkowego, chyba że podatnik wybierze kurs EBC (art. 31a).